آیا انسان می تواند با اراده خداوند مخالفت کند؟

سؤال  اگر خداوند بندگان را براى عبوديت آفريده است چرا گروهى به مخالفت با او می پردازند وراه كفر را درپيش مى‏گيرند؟آيا ممكن است اراده خداوند از هدفش تخلّف بپذيرد؟مگر خداوند قادر مطلق نیست؟

كسانى كه اين ايراد را مى‏كنند در حقيقت بین اراده تكوينى(آنچه در عالم خارج تحقق پیدا میکند)و تشريعى(محتوای دعوت انبیاء که مستلزم هدایت بشر است) خداوند خلط نموده اند ودچار اشتباه شده اند.

توضیح:خداوند متعال برای هدایت بشر انبیاءو کتب آسمانی را فرو فرستاد و هیچ قومی نبوده اند مگر اینکه برای آنها بشیر و نذیری آمده است اما با این حال خداوند متعال بشر را مجبور به اطاعت ننموده است و خداوند متعال به انسان اختیار داده که خود بعد از اتمام حجت الهی راه سعادت یا شقاوت خویش را بر گزیند لذا ویژگی اراده تشریعی خداوند این است که تخلف بردار است و انسان می تواند با آن به مخالفت برخیزد لذا می بینیم که بسیاری از مردم در مسیر خلاف دستورات الهی گام برداشته اند.حال میگوئیم:در عبادت خداوند اجباری اخذ نشده، بلكه عبادت و بندگى توأم با اراده و اختيار است، و در چنين زمينه‏اى هدف به صورت آماده كردن زمينه‏ها تجلى مى‏كند، فى المثل هنگامى كه گفته مى‏شود من اين مسجد را براى نماز خواندن مردم درست كرده‏ام، مفهومش اين است آن را آماده براى اين كار ساخته‏ام نه اينكه مردم را به اجبار به نماز وادارم، همچنين در موارد ديگر مانند ساختن مدرسه براى تحصيل و بيمارستان براى درمان و كتابخانه براى مطالعه.

به اين ترتيب خداوند انسان را آماده براى اطاعت و بندگى ساخته و هر گونه وسيله را اعم از عقل و عواطف و قواى مختلف را از درون و پيامبران و كتب آسمانى و برنامه‏هاى تشريعى را از برون براى آنها فراهم نموده است.مسلم است اين معنى در مؤمن و كافر يكسان است هر چند مؤمن از امكانات خود بهره‏بردارى نموده و كافر ننموده است.

لذا در حديثى از امام صادق(عليه السلام) مى‏خوانيم كه وقتى از تفسير اين آيه:(وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ) از آن حضرت سؤال كردند، فرمود:(خلقهم للعبادة)؛ آنها را براى عبوديت آفريده است.

راوى مى‏گويد: سؤال كردم: خاصة ام عامة؟ آيا گروه خاصى منظور است يا همه مردم"؟

امام فرمود: عامة:" همه مردم[1].

و در حديث ديگرى از همان امام( عليه السلام) نقل شده كه وقتى از تفسير اين آيه سؤال كردند فرمود:(خلقهم ليأمرهم بالعبادة):" آنها را آفريد تا دستور عبادت به آنها دهد.[2]اشاره به اينكه هدف اجبار به عبادت و بندگى نبوده بلكه زمينه‏سازى براى آن بوده است، و اين در حق عموم مردم صادق مى‏باشد[3]

اما در حیطه اراده تکوینیه خداوند؛ او هر آنجه که اراده نماید محقق میشود و کسی را یارای مخالفت با او نیست .امادر تعلق این اراده به افعال انسان میگوئیم:اراده الهی به فعل اختیاری انسان تعلق میگیرد نه به فعل از روی اجبار یا اکراه .

[1] .بحارالانوار،ج5،ص314،ح7 .

2.همان ،ح5.